خبرگزاری مهر – گروه جامعه: حمایت از مادران شاغل یکی از موضوعاتی است که در سالهای اخیر همزمان با اجرای قانون حمایت از خانواده و جوانی جمعیت مورد توجه قرار گرفته است؛ با این حال، اجرای برخی حمایتهای قانونی در محیطهای کاری همچنان با چالشهایی همراه است.
مرخصی زایمان، امنیت شغلی مادر پس از بازگشت به کار، کاهش ساعت کاری، دورکاری و ایجاد مهدکودک در محل کار از جمله موضوعاتی است که مستقیماً با شرایط اشتغال مادران ارتباط دارد.در همین زمینه با ریحانه فیاض، روانشناس سلامت و عضو هیئت علمی گروه سلامت و خانواده دانشکده علوم خانواده دانشگاه الزهرا گفتگو کردهایم که مشروح آن را در ادامه میخوانید:
مرخصی زایمان چه شرایطی دارد و چه زنانی مشمول آن میشوند؟
فیاض: بحث زایمان برای زنان مسئلهای است که در واقع تغییرات هورمونی و تغییرات روانشناختی ایجاد میکند. درست است که برای صد درصد زنان این اتفاق نمیافتد، اما برای عموم زنان به واسطه تغییرات هورمونی، مسائل روانشناختی ایجاد میشود که بعضی مواقع همین مسائل روانشناختی تبدیل به مشکل میشود؛ یعنی حتی ممکن است دچار اختلالات روانشناختی شوند، مثل اختلال افسردگی پس از زایمان یا اختلالات اضطرابی.
از منظر روانشناختی، خود این موقعیت هرچقدر فشارها و استرسها کمتر باشد، مادر میتواند به نحو بهتری از این دوران عبور کند. یکی از استرسها میتواند در واقع خود حضور فیزیکی در محیط کار باشد.
نیاز کودک هم مطرح میشود. دو سال اول زندگی از مهمترین سالهایی است که حضور فیزیکی مادر برای کودک مورد نیاز است. ما بعد از دو سالگی کمکم به سمت این میرویم که کودک مادر را به صورت یک «اوژه انتزاعی» در میآورد و درونی میکند و اگر در دو سال اول، مادر باکیفیت در کنارش حضور داشته باشد، بعد از دو سال کمکم به این سمت میرود که در غیاب مادر هم احساس امنیت کند، چون مادر را درونی کرده است.
اما همین وضعیت و همین دلبستگی ایمن اگر مادر در دو سال اولیه زندگی کودک در کنارش نباشد و حضور فیزیکی نداشته باشد، ممکن است اتفاق نیفتد. بنابراین این موضوع اهمیت بسیار زیادی دارد و حداقل تا دو سال اهمیت حضور مادر بسیار بالاست.
امنیت شغلی زنان بعد از بازگشت از مرخصی زایمان چگونه تضمین میشود؟
فیاض: یک مسئلهای که وجود دارد این است که کارفرماها به خاطر قوانین جوانی جمعیت، ترجیح میدهند بعضاً زنانی را که قابلیت بچهدار شدن دارند، یعنی زنانی که در سن فرزندآوری هستند یا ازدواج کردهاند و هنوز بچه ندارند، استخدام نکنند؛ به خاطر محدودیتهایی که قانون جوانی جمعیت برای آنها ایجاد میکند.
این موضوع را از چند بعد میشود نگاه کرد. یکی از ابعادش این است که خود زنانی که مستعد فرزندآوری هستند، مثلاً زنی که حامله است یا زنی که تازه ازدواج کرده و قاعدتاً قصد بارداری هم دارد، برای استخدام و پیدا کردن شغل دچار مشکل میشوند.
چون برای کارفرما مزیتی ندارد که نیرویی را استخدام کند که ممکن است مدتی بعد از کار خارج شود. پس یک بخش این مشکل این است که زنان در شغلیابی دچار مشکل میشوند و از این جهت امنیت ندارند.
قانونی که قرار بوده از زنان حمایت کند، در عمل یکسری حواشی ایجاد کرده و یکی از این حواشی همین بحث عدم استخدام زنان در سن فرزندآوری است.
از طرف دیگر، زمانی که یک خانم ارتقای شغلی پیدا کرده و میخواهد برای زایمان مثلاً یک سال به مرخصی برود، عموماً آن پست و جایگاه شغلی را از دست میدهد. قانون مشخصی هم برای اینکه از این دستاوردهایی که تا آن زمان به دست آورده محافظت کند، نداریم.
بنابراین برگشت آن زن مستلزم این است که دوباره از مراحل پایین شروع کند. این موضوع میتواند از طریق پیوستهای قانونی اصلاح شود و خودش میتواند مشوقی برای فرزندآوری باشد. اگر خانمی به خاطر ترس از دست دادن موقعیت شغلی و پیشرفتهایی که در شغلش داشته بچهدار نشود، تکمیل قانون به این صورت میتواند کمککننده باشد.
مادرانی که فرزندان بیشتری دارند، در استخدام مشاغل دولتی امتیاز بیشتری دارند؟
فیاض: تا جایی که من اطلاع دارم، امتیازاتی که برای فرزند داده میشود، بیشتر مربوط به فیش حقوقی مردان است؛ مثلاً مردی که دو فرزند دارد، به ازای هر فرزند مبلغی به عنوان اضافه حقوق یا مزایا دریافت میکند، اما برای خانم اینطور حساب نمیشود و میتواند خودش عاملی برای اجحاف به خانمهایی باشد که فرزند دارند.
کاهش ساعت کاری مادران در چه جاهایی اجرا شده است؟
فیاض: اولاً قانون خوبی است؛ همین که مادرانی که فرزند زیر شش یا هفت سال دارند، میتوانند یک روز به اصطلاح «پاس شیر» بگیرند یا روز مادرشان را داشته باشند و آف باشند، یا مثلاً در هفته دو ساعت یا یک ساعت زودتر بروند، در هر صورت اندازه یک روز میتوانند کمتر کار کنند.
اما یک مسئلهای که وجود دارد این است که اجرای این قانون بستگی به مدیر آن مجموعه دارد. اگر مدیر آن مجموعه با داشتن پاس شیر یا آن امکان موافقت نکند، آن خانم نمیتواند از این قانون استفاده کند.
ما الان بعضی جاها را میبینیم که مدیر به بهانه کمبود نیرو، زیاد بودن کار یا ماندن کار، اجازه اجرای این قانون برای خانمها را نمیدهد. حتی من این موضوع را در پزشکان طرح هم دیدم. این قانون برای آنها وجود دارد اما اجرا نمیشود؛ چراکه درمانگاه یا بیمارستانی که در آن هستند به نیروی آنها نیاز دارد و اینجا تبعاتی برای مادر و فرزند ایجاد میشود.
مهدکودک در محل کار، چند دستگاه واقعاً این قانون را اجرا کردهاند؟
فیاض: اشراف من معرف کل جامعه نیست، اما در چند جایی که دیدم، مثل دانشگاهها و دو وزارتخانه، بحث مهدکودک وجود دارد. مهدکودک همگانی است و این هم جزو حسنهایی است که وجود دارد؛ هم بحث هزینه ندارد و هم خیال راحتی برای مادران است، همین که نزدیک مادران هستند و اگر بچهها نیاز داشته باشند، مادر در دسترس است.
این یکی از محاسنی است که در خیلی از دستگاهها دیدم اجرا شده، اما اشراف ندارم که در چه دستگاههایی دقیقاً اجرا نشده است.
یک نکته هم که در رابطه با این موضوع میتواند این قانون و احساس امنیت مادران را کامل کند، محتوا و شیوه عملکرد مهدکودکهاست. شیوه عملکرد مهدکودکها باید بازبینی شود و پروتکلهای آنها مبتنی بر نظریههای بهروز تربیتی بازتولید، آموزش و اجرا شود.
این موضوع هم در تربیت کودکان که قاعدتاً برای آینده کشور میتواند کمککننده باشد، اهمیت دارد و هم میتواند در احساس امنیت مادران مؤثر باشد.
در کدام مجموعهها دورکاری مادران اجرا شده است؟
فیاض: تا الان ندیدم جایی اجرا شده باشد که مثلاً مجموعهای را ملزم کند اجازه دهد مادر حداقل در دو سال اول زندگی کودک، دورکاری داشته باشد. من این را جایی ندیدم که مدیر را ملزم کند.
اینکه مجوز اجرای قانون جوانی جمعیت را به دست مدیران مجموعهها بدهند، میتواند یک مشکل و خلأ باشد؛ چون خیلی از مجموعهها مدیرانی دارند که اصلاً با این قوانین موافق نیستند و نگاه خوبی به آنها ندارند و حتی اگر همراهی هم بکنند، ممکن است اجرای قانون به شکل کامل اتفاق نیفتد.
یکی از چالش های مادران شاغل در تداخل تعطیلی مدارس و کار مادران چیست؟
فیاض: یک مسئله دیگر هم اخیراً ایجاد شده که باعث تشویش اذهان مادران شده و حتی به حدی رسیده که واقعاً میتواند منجر به انواع و اقسام اختلالات روانی در مادران شود؛ بحث تداخل تعطیلیهای مهدکودکها و مدرسهها با کار مادران است.
در تصمیماتی که درباره مدارس و مهدکودکها گرفته میشود، کمتر به مادران نگاه میشود. اگر مدرسه مجازی میشود یا مهدکودکی تعطیل میشود، تکلیف مادری که شاغل است چیست؟
ممکن است یک مادر کارمند باشد، یک مادر شغل آزاد داشته باشد، یک مادر استاد دانشگاه باشد یا پزشک باشد. اگر پزشک یا استاد دانشگاه باشد، باید سر کلاس یا بیمارستان برود و خودش باید تدریس یا کار کند.
واقعاً امکان اینکه مادر کار خودش را رها کند و به مدرسه مجازی فرزندش یا مهدکودک تعطیلشده او برسد، خیلی پایین است. این موضوع هم جای بحث و بررسی زیادی دارد تا چنین اتفاقاتی نیفتد.
