یادداشت مهمان- سعید شهرابی فراهانی، تحلیلگرسیاسی، امنیتی، بینالملل حوزه امنیت ملی: در قرن نوزدهم، قدرتهای بزرگ برای تسلط بر دریاها رقابت میکردند. در قرن بیستم، آسمان به عرصه برتری نظامی و فناورانه تبدیل شد. اما در قرن بیستویکم، نبرد اصلی در جایی فراتر از زمین و جو در حال شکلگیری است؛ در مدارهای پایین زمین، جایی که شبکههای عظیم ماهوارهای آینده ارتباطات، اقتصاد دیجیتال، امنیت ملی و حتی توازن قدرت جهانی را رقم خواهند زد.خبر توسعه سامانه اینترنت ماهوارهای بومی توسط روسیه را نباید صرفاً یک دستاورد فناورانه یا پروژه مخابراتی تلقی کرد. این اقدام بخشی از رقابت بزرگ قدرتها برای کنترل زیرساختهای حیاتی عصر جدید است؛ زیرساختهایی که میتوانند سرنوشت جنگها، اقتصادها و نظم جهانی آینده را تعیین کنند.استارلینک؛ فراتر از یک شبکه اینترنتی ظهور استارلینک نقطه عطفی در تاریخ فناوری فضایی بود. این سامانه نشان داد که یک منظومه ماهوارهای خصوصی میتواند نقشی ایفا کند که پیشتر تنها در اختیار دولتها و ارتشهای بزرگ قرار داشت.
عملکرد استارلینک در جنگ اوکراین ثابت کرد که حفظ ارتباطات در شرایط بحرانی، گاه ارزشی همسنگ با سامانههای تسلیحاتی پیشرفته دارد. توانایی انتقال سریع داده، حفظ ارتباط میان نیروها و تداوم دسترسی به شبکههای ارتباطی، مفهوم جدیدی از «برتری اطلاعاتی» را وارد ادبیات نظامی جهان کرد.در همین چارچوب، اهمیت شبکههای ارتباطی فضاپایه در معادلات امنیتی خاورمیانه نیز بیش از گذشته مورد توجه قرار گرفته است.
بسیاری از کارشناسان معتقدند که در هرگونه بحران یا رویارویی گسترده میان قدرتهای منطقهای و فرامنطقهای، زیرساختهای ارتباطی ماهوارهای میتوانند نقش مهمی در حفظ ارتباطات، انتقال دادهها، هماهنگی عملیات و تداوم دسترسی به اطلاعات ایفا کنند. به همین دلیل، اینترنت ماهوارهای دیگر صرفاً یک ابزار ارتباطی نیست، بلکه بخشی از معماری قدرت در جنگهای مدرن محسوب میشود.چرا روسیه وارد این رقابت شده است؟
برای مسکو، پروژه اینترنت ماهوارهای صرفاً یک برنامه اقتصادی نیست؛ بلکه پاسخی به چند تحول بنیادین ژئوپلیتیکی است.نخست، تجربه جنگ اوکراین که نشان داد کنترل ارتباطات و دادهها میتواند به اندازه تسلط بر میدان نبرد اهمیت داشته باشد.دوم، تحریمهای گسترده غرب که وابستگی به فناوریهای خارجی را به یک تهدید امنیتی تبدیل کرده است.
سوم، تلاش روسیه برای حفظ جایگاه خود در نظم جهانی در حال گذار؛ نظمی که بهتدریج از ساختار تکقطبی فاصله گرفته و به سمت رقابت میان چند قدرت بزرگ حرکت میکند.برای روسیه، داشتن یک شبکه مستقل ارتباطی به معنای افزایش تابآوری ملی، کاهش آسیبپذیری در شرایط بحران و حفظ استقلال راهبردی است.جنگ آینده؛ جنگ دادهها و منظومههای ماهوارهایاگر جنگهای قرن بیستم با تانکها، ناوها و هواپیماها شناخته میشدند، جنگهای قرن بیستویکم بیش از هر چیز بر پایه داده، اطلاعات و ارتباطات شکل خواهند گرفت.امروزه فرماندهی نیروها، هدایت سامانههای بدون سرنشین، هماهنگی عملیات نظامی، مدیریت بحران و حتی فعالیتهای اقتصادی به شبکههای ارتباطی وابسته است. هرگونه اختلال در این شبکهها میتواند بر توان عملیاتی کشورها تأثیر مستقیم بگذارد.
به همین دلیل، منظومههای ماهوارهای مدار پایین زمین به بخشی از زیرساخت حیاتی قدرت ملی تبدیل شدهاند. همانگونه که ناوگان دریایی در قرن نوزدهم و نیروی هوایی در قرن بیستم نماد اقتدار کشورها بود، در دهههای آینده نیز شبکههای ارتباطی فضایی یکی از شاخصهای اصلی قدرت جهانی خواهند بود. رقابت سهضلعی آمریکا، چین و روسیه آمریکا با استارلینک در حال حاضر پیشتاز این عرصه است.
چین نیز سرمایهگذاری گستردهای برای ایجاد منظومههای ماهوارهای بومی انجام داده و تلاش میکند وابستگی خود را به زیرساختهای خارجی کاهش دهد.روسیه نیز نمیخواهد از این رقابت تاریخی عقب بماند.
از نگاه مسکو، اگر آینده اقتصاد دیجیتال، امنیت ملی و ارتباطات جهانی در مدارهای پایین زمین رقم بخورد، عدم حضور در این عرصه میتواند به معنای کاهش نفوذ ژئوپلیتیکی در دهههای آینده باشد.از این منظر، رقابت کنونی تنها بر سر اینترنت نیست؛ بلکه بر سر کنترل جریان اطلاعات، دسترسی به دادهها و حفظ نفوذ در نظام بینالملل است.
چالشهای بزرگ پیش روی روسی هبا وجود سابقه طولانی روسیه در فناوری فضایی، رسیدن به جایگاه استارلینک کار سادهای نخواهد بود.استارلینک از مزیتهایی برخوردار است که تکرار آنها نیازمند سرمایهگذاری عظیم و زمان طولانی است؛ از جمله هزاران ماهواره فعال، پرتابهای مستمر، زیرساخت نرمافزاری پیشرفته، مدیریت پیچیده ترافیک داده و زنجیره تأمین گسترده فناوریهای پیشرفته.
در مقابل، روسیه با محدودیتهای ناشی از تحریمها، دسترسی محدود به برخی فناوریهای حساس و هزینههای بالای توسعه منظومههای مدار پایین زمین روبهرو است.
به همین دلیل بسیاری از تحلیلگران معتقدند که روسیه در کوتاهمدت احتمالاً به دنبال ایجاد یک شبکه منطقهای و راهبردی خواهد بود، نه رقابت مستقیم و جهانی با استارلینک.جمعبندی راهبردی:آنچه امروز در مدارهای پایین زمین در حال وقوع است، صرفاً یک رقابت فناورانه نیست؛ بلکه آغاز فصل جدیدی از ژئوپلیتیک جهانی است.
جهان به سمت دورانی حرکت میکند که در آن ماهوارهها، دادهها و شبکههای ارتباطی به اندازه منابع انرژی، مسیرهای دریایی و توان نظامی اهمیت خواهند داشت.در این نبرد خاموش اما سرنوشتساز، کنترل زیرساختهای ارتباطی فضاپایه میتواند به یکی از مهمترین مؤلفههای قدرت ملی تبدیل شود. همانگونه که کنترل دریاها در دوران امپراتوریها و تسلط بر آسمان در عصر مدرن نشانه اقتدار بود، در قرن بیستویکم نیز تسلط بر مدارهای پایین زمین و شبکههای ارتباطی فضایی میتواند جایگاه کشورها را در نظم جهانی تعیین کند. از این منظر، تلاش روسیه برای ساخت رقیب بومی استارلینک تنها یک پروژه فناوری نیست؛ بلکه بخشی از رقابت بزرگ قدرتها برای حاکمیت بر فضای اطلاعاتی جهان و شکلدهی به موازنه قدرت در عصر جدید است؛ عصری که در آن، نبرد بر سر دادهها و ارتباطات شاید به اندازه نبرد بر سر سرزمینها تعیینکننده باشد.
