خبرگزاری مهر – گروه استانها، کوثر یاوری: کرمانشاه، دیار سنگ و آب و سرزمین کوههای سر به فلک کشیده زاگرس، با فرا رسیدن فصل بهار و شکوفایی طبیعت، چهرهای بیبدیل و بهشتگونه به خود میگیرد. بارانهای پربرکت بهاری، لطافت روحنواز هوا و تابش ملایم آفتاب، کوهستانها، دشتهای وسیع و جنگلهای متراکم بلوط این استان را غرق در طراوت، سرسبزی و زیبایی مسحورکنندهای میکند. در این ایام دلانگیز، یکی از سنتهای دیرینه، ریشهدار و لذتبخش مردم این دیار، حضور پرشور در دل طبیعت و گشتوگذار در دامنههای سرسبز برای جمعآوری گیاهان کوهی و بهویژه «قارچهای خودرو» یا همان قارچهای بهاری است. طعم لذیذ و منحصربهفرد قارچهای کوهی زاگرس، از دیرباز زبانزد خاص و عام بوده و همین امر موجب میشود تا بسیاری از خانوادهها، با شوقی وصفناپذیر، سبدهای خود را از این هدیه طبیعی پر کنند و آن را به عنوان یک غذای مقوی و ارگانیک بر سر سفرههای خود بیاورند.
اما در پس این زیبایی چشمنواز و طعم دلپذیر، قاتلی خاموش، فریبنده و بیرحم در کمین نشسته است. مسمومیت با قارچهای سمی، چالشی تکراری، دلهرهآور و تراژیک است که هر ساله با آغاز فصل نزولات جوی و مساعد شدن شرایط اقلیمی، کام بسیاری از خانوادههای کرمانشاهی را به شدت تلخ میکند. با افزایش بارندگیهای فصلی، رویش قارچهای خودرو در مناطق مختلف استان بهویژه در دامنه کوههای مرتفع، اراضی جنگلی، مراتع بکر و حتی حاشیه روستاها و باغچههای خانگی شدت میگیرد. در این میان، برخی شهروندان با هدف استفاده از محصولات طبیعی و گاه با نیت کسب درآمد از طریق فروش این نوبرانههای بهاری در حاشیه جادهها و بازارهای محلی، اقدام به جمعآوری و مصرف این قارچها میکنند؛ اقدامی که در صورت کوچکترین ناآگاهی از گونههای سمی، میتواند پیامدهای جبرانناپذیر و مرگباری به دنبال داشته باشد و یک تفریح ساده بهاری را به فاجعهای خانوادگی مبدل سازد.
ریشه بسیاری از این حوادث تلخ و ناگوار را باید در اعتماد به نفس کاذب، باورهای غلط و افسانههای محلی جستجو کرد. متأسفانه هنوز هم بسیاری از افراد با تکیه بر روشهای سنتی و کاملاً بیاساس، گمان میکنند که مهارت کافی برای تشخیص قارچهای خوراکی از انواع سمی را دارند. باورهای خطرناکی نظیر اینکه «اگر قارچ توسط حشرات یا حیوانات جویده شده باشد پس سمی نیست»، «قارچهای سمی حتماً بوی بد یا ظاهری تیره و لزج دارند»، «اگر قارچ را با سکه یا قاشق نقره بجوشانیم و سیاه نشود بیخطر است»، «کلاهک قارچ سمی به راحتی پوست کنده نمیشود» و یا «جوشاندن قارچ در شیر سم آن را خنثی میکند»، تنها توهماتی هستند که راه را برای ورود سموم کشنده به بدن هموار میکنند. بر اساس اعلام صریح و قاطع متخصصان حوزه سلامت و گیاهشناسان، تشخیص قارچهای سمی از انواع خوراکی در طبیعت، صرفاً بر اساس ویژگیهای ظاهری به هیچوجه امکانپذیر نیست. شباهت بسیار بالای برخی از مرگبارترین گونههای سمی با قارچهای خوراکی پرمصرف، به حدی است که حتی گیاهشناسان خبره نیز گاهی برای تشخیص دقیق آنها نیازمند انجام آزمایشهای تخصصی و میکروسکوپی هستند.
از منظر پزشکی، فاجعه زمانی ابعاد وحشتناکتری به خود میگیرد که بدانیم سموم موجود در این قارچها ساختاری به شدت پایدار و مقاوم دارند. برخلاف تصور عموم، سمومی خطرناک نظیر آماتوکسینها، ژیرومکین و اورلانین، با هیچ روشی از جمله حرارت دادن، پختن طولانیمدت، کباب کردن، گریل کردن در دماهای بسیار بالا، سرخ کردن و یا حتی خشک کردن از بین نمیروند. مصرف حتی مقدار بسیار اندکی از این قارچهای سمی (گاهی تنها یک تکه کوچک از کلاهک قارچ) کافی است تا فرد را در مسیر یک بحران فیزیولوژیک شدید قرار دهد. این سموم مهلک، پس از ورود به دستگاه گوارش، به سرعت جذب جریان خون شده و به اندامهای حیاتی بدن حملهور میشوند. بروز علائم گوارشی شدید نظیر تهوع، استفراغ مکرر و دردهای شکمی طاقتفرسا تنها آغاز ماجراست؛ اختلالات عصبی، توهم، تشنج و در نهایت فاز مرگبار نارسایی حاد کبد و از کار افتادن کلیهها، سرنوشت شومی است که در انتظار قربانیان این ناآگاهی قرار دارد.
نگاهی به آمارهای اورژانس و مراکز درمانی استان کرمانشاه در سالهای گذشته، گویای واقعیتی تلخ و زنگ خطری جدی برای تمامی شهروندان است. با وجود هشدارهای مکرر و همهساله دانشگاه علوم پزشکی، رسانههای جمعی و دستگاههای مرتبط، باز هم شاهد تکرار این سناریوی مرگبار هستیم.
مواردی از مسمومیت که قربانیان آنها روزها در بخشهای مراقبت ویژه با مرگ دست و پنجه نرم کردهاند و برخی نیز به دلیل از بین رفتن کامل بافت کبد، نیازمند پیوند اورژانسی شده یا متأسفانه جان خود را از دست دادهاند. ثبت ۵۱ مورد مسمومیت و یک فوتی در سال گذشته و همچنین مسمومیت ۲۱ نفر در همین روزهای ابتدایی بهار امسال، نشان میدهد که این تهدید باید بسیار جدیتر از قبل گرفته شود.
کارشناسان و متخصصان بهداشت و درمان قاطعانه تأکید دارند که با توجه به خطرات بالقوه و غیرقابل پیشبینی، تنها راه ایمن و قطعی برای پیشگیری از این حوادث تلخ، خودداری کامل و مطلق از چیدن، خریدن و مصرف هرگونه قارچ خودرو و وحشی است. شهروندان باید برای حفظ سلامت خود و خانوادههایشان، قارچهای خوراکی مورد نیاز خود را منحصراً از مراکز مجاز، فروشگاههای معتبر و به صورت بستهبندیهای دارای تأییدیه بهداشتی و لیبل مشخص تهیه کنند.
به دلیل اهمیت و حساسیت بالای این موضوع، خبرگزاری مهر در ادامه این گزارش، پای صحبتهای متخصصان و مدیران حوزه سلامت استان نشسته است تا زوایای پنهان این قاتل خاموش، اقدامات اورژانسی و نکات کلیدی در مواجهه با مسمومیتهای قارچی را برای افکار عمومی تشریح کند.
۲۱ نفر در کرمانشاه با قارچهای خودرو مسموم شدند
مسعود قلعهسفیدی رئیس اورژانس پیشبیمارستانی و مدیریت حوادث دانشگاه علوم پزشکی کرمانشاه در گفتگو با خبرنگار مهر، با اشاره به شرایط جوی فصل بهار و رویش گیاهان خودرو در طبیعت، اظهار کرد: در این فصل شاهد رشد گسترده انواع قارچهای وحشی در طبیعت هستیم، اما شهروندان باید آگاه باشند که تشخیص قارچهای خوراکی از انواع سمی به هیچ وجه کار سادهای نیست و نمیتوان صرفاً با تکیه بر ویژگیهای ظاهری نظیر شکل، بو یا رنگ، سلامت آنها را تأیید کرد.
وی با بیان اینکه در بسیاری از موارد قارچهای سمی و سالم دقیقاً در مجاورت یکدیگر رشد میکنند، افزود: اگرچه داشتن ویژگیهایی مانند ظاهری لزج، بوی نامطبوع، رنگهای تیره و یا وجود لکه میتواند از نشانههای بارز سمی بودن قارچ باشد، اما باید به خاطر داشت که عدم وجود این نشانهها هرگز دلیلی بر بیخطر بودن و خوراکی بودن آن قارچ نیست.
رئیس اورژانس پیشبیمارستانی و مدیریت حوادث دانشگاه علوم پزشکی کرمانشاه با رد یک باور غلط و رایج در میان عموم مردم، تصریح کرد: برخی به اشتباه تصور میکنند که با حرارت دادن و پختن قارچ، مواد سمی آن خنثی میشود، در حالی که ساختار سموم موجود در این نوع قارچها به گونهای است که با پختن از بین نمیرود.
وی اضافه کرد: رویش قارچ در محیطهای محصور و خانگی مانند حیاط یا باغچه منازل نیز تضمینی برای بیخطر بودن آن نیست. همچنین بررسیها نشان میدهد قارچهایی که بر روی سطح زمین میرویند، معمولاً نسبت به گونههایی که روی تنه درختان رشد میکنند، خطرناکتر و سمیتر هستند.
قلعهسفیدی در بخش دیگری از سخنان خود به تشریح علائم بالینی مسمومیت با قارچهای وحشی پرداخت و گفت: نشانههایی همچون سردرد، سرگیجه، حالت تهوع، استفراغ، دردهای شکمی، تپش قلب، قرمزی پوست، بروز توهم و تشنج از مهمترین علائم اولیه این نوع مسمومیت به شمار میروند. چنانچه اقدام درمانی بهموقع صورت نگیرد، این روند میتواند به نارساییهای شدید کبد و کلیه، رفتن به کما و در نهایت مرگ فرد منجر شود.
وی به شهروندان توصیه اکید کرد: اگر فردی پس از مصرف قارچهای خودرو دچار هر یک از این علائم شد، اطرافیان باید بدون فوت وقت با مرکز فوریتهای پزشکی (شماره ۱۱۵) تماس بگیرند و به طور جدی از انجام هرگونه اقدامات خوددرمانی پرهیز کنند.
مدیر حوادث دانشگاه علوم پزشکی کرمانشاه در پایان با ارائه آماری از وضعیت مسمومیتها در سطح استان، عنوان کرد: متأسفانه از ابتدای سال جاری تاکنون، ۲۱ نفر از شهروندان به دلیل مصرف قارچهای خودرو دچار مسمومیت شده و در مراکز درمانی بستری شدهاند. این آمار در حالی است که در مدت مشابه سال گذشته، ۵۱ نفر در استان با قارچ سمی مسموم شدند و متأسفانه یک نفر نیز جان خود را از دست داده بود که امسال خوشبختانه تا امروز هیچ مورد فوتی گزارش نشده است؛ لذا پرهیز از مصرف هرگونه قارچ خودرو امری کاملاً ضروری است.
پختن قارچهای کوهی سموم آنها را از بین نمیبرد
محمدسعید غلامی کارشناس تغذیه مرکز بهداشت شهرستان کرمانشاه در گفتگو با خبرنگار مهر اظهار کرد: قارچها معمولاً در سبد غذایی خانوادهها جایگاه ویژهای دارند، اما باید توجه داشت که همه آنها خوراکی نیستند. همهساله با فرا رسیدن فصل بهار و افزایش رویش قارچهای خودرو در طبیعت، برخی افراد بدون توجه به خطرات جدی، اقدام به چیدن و مصرف این گیاهان میکنند که این امر در بسیاری از موارد به مسمومیتهای شدید و حتی مرگ منجر میشود.
کارشناس ارشد علوم تغذیه افزود: مصرف حتی مقدار بسیار کمی از قارچهای سمی میتواند عملکرد اجزای حیاتی بدن مانند کلیه، کبد و مغز را مختل کرده و جان فرد را به خطر بیندازد. مسمومیت با این قارچها عموماً از سه طریق رخ میدهد؛ نخست کودکانی که در حین بازی بهطور تصادفی قارچ سمی را مصرف میکنند که معمولاً مسمومیت در آنها خفیفتر است. حالت دوم زمانی است که فرد قارچ سمی را به اشتباه جایگزین قارچ خوراکی میکند که این نوع مسمومیت با علائم بسیار شدیدی همراه است. در حالت سوم نیز برخی نوجوانان به دلیل اثرات روانگردان برخی سموم قارچی اقدام به مصرف آنها میکنند.
غلامی با بیان اینکه شناسایی نوع قارچ میتواند به تشخیص نوع سم کمک کند، تصریح کرد: با این وجود، شناخت نوع قارچ معمولاً در کوتاهمدت به شناسایی سم و تسریع روند درمان کمک چندانی نمیکند؛ اما توصیه میشود در صورت بروز مسمومیت، فرد بیمار یا همراهان او بقایای قارچ مصرفی را با خود به مراکز درمانی ببرند.
وی ادامه داد: قارچها حاوی انواع مختلفی از سموم هستند، اما سه مورد از خطرناکترین و شایعترین آنها شامل «آماتوکسین»، «ژیرومکین» و «اورلانین» است.
کارشناس تغذیه مرکز بهداشت شهرستان کرمانشاه در خصوص دستهبندی مسمومیتها گفت: قارچها گرچه به ۱۰ گروه مختلف تقسیم میشوند، اما از نظر بروز علائم مسمومیت در سه دسته جای میگیرند؛ دستهای که علائم آنها در کمتر از ۴ ساعت بروز مییابد، دستهای که با تأخیر ۶ ساعته یا بیشتر خود را نشان میدهند و دسته سوم که ممکن است در ابتدا هیچگونه علامتی نداشته باشند.
وی در تشریح علائم زودرس بیان کرد: این نشانهها که معمولاً بین ۳۰ دقیقه تا ۳ ساعت پس از مصرف بروز میکنند، شامل مشکلات گوارشی مانند تهوع، استفراغ، اسهال و دردهای شکمی است که عموماً تا ۲۴ ساعت بهبود مییابند. همچنین علائم مغزی نظیر توهم، خوابآلودگی، تشنج و بیقراری نیز ممکن است در یکی دو ساعت اول رخ دهد که با درمانهای حمایتی و بهموقع قابل کنترل است.
غلامی به خطرات علائم دیررس اشاره کرد و افزود: برخی سموم قارچی علائم دیررسی دارند که بسیار خطرناک است. این نشانهها معمولاً ۶ تا ۲۴ ساعت پس از مصرف آغاز شده و فرد را با تهوع شدید، استفراغ، اسهال و دردهای شکمی که ممکن است تا روزها و هفتهها ادامه داشته باشد، درگیر میکنند. ورود این سموم خطرناک به دستگاه گوارش میتواند منجر به از کار افتادن کبد، آسیب به کلیهها و مشکلات مغزی شود.
این کارشناس ارشد علوم تغذیه با تأکید بر روند درمانی خاطرنشان کرد: در این شرایط، درمانهای بیمارستانی شامل شستوشوی دستگاه گوارش و استفاده از زغال فعال انجام میشود تا باقیمانده سم از بدن خارج گردد. نکته کلیدی این است که نباید جلوی استفراغ ناشی از مصرف قارچ سمی گرفته شود، بلکه باید اجازه داد تا حد امکان سموم از این طریق از دستگاه گوارش خارج شوند.
وی با رد باورهای غلط و سنتی در خصوص تشخیص قارچهای سمی، هشدار داد: با هیچ روشی اعم از بررسی ظاهر، بو، مزه، محل رویش، تغییر رنگ قاشق نقرهای، رنگ کلاهک قارچ و یا وجود حشرات روی آن نمیتوان سمی بودن قارچ را تشخیص داد. همچنین پختن، کباب کردن، گریل کردن در دماهای بالا و خشک کردن، بههیچوجه سموم قارچ را از بین نمیبرد.
غلامی در پایان یادآور شد: گروههای حساس از جمله کودکان، سالمندان، زنان باردار و افراد دارای بیماریهای زمینهای یا مشکلات کبدی آسیبپذیری بسیار بیشتری در برابر این سموم دارند. تنها راه مطمئن برای پیشگیری از مسمومیت، خودداری کامل از مصرف قارچهای وحشی است و بههیچعنوان خرید قارچهای کوهی از منابع نامطمئن توصیه نمیشود؛ لذا به محض بروز علائم مشکوک پس از مصرف قارچ، فرد باید هرچه سریعتر به بیمارستان مراجعه کند.
تشخیص قارچ سمی از روی ظاهر یک توهم مرگبار است
با فرا رسیدن فصل بهار و بارشهای فصلی، بازار مصرف گیاهان کوهی و قارچهای وحشی در کرمانشاه داغ میشود. در این میان، روایت تلخ قربانیان این نوبرانههای بهاری میتواند هشداری بیدارکننده باشد. یکی از شهروندان کرمانشاهی که بهار سال گذشته به دلیل مصرف قارچ خودرو تا پای مرگ پیش رفت، در گفتگو با خبرنگار مهر از تجربه هولناک خود پرده برداشت و اظهار کرد: همیشه تصور میکردم با تکیه بر تجربههای محلی و ویژگیهای ظاهری گیاه میتوانم قارچهای سالم را از انواع سمی جدا کنم، اما این اعتماد به نفس کاذب، سلامتیم را به شدت به خطر انداخت و مرا راهی بخش مراقبتهای ویژه کرد.
این شهروند آسیبدیده با اشاره به اینکه حتی پختن کامل غذا نیز نتوانست سموم کشنده را خنثی کند، افزود: ساعتهایی پس از مصرف این قارچهای بهظاهر سالم، دچار تهوع، بیقراری و دردهای شدید شکمی شدم. انتقال سریع به بیمارستان و روزها بستری بودن در شرایط بحرانی، تنها بخشی از این کابوس بود. اکنون با گذشت یک سال از آن حادثه تلخ، هنوز هم با مشکلات و ناراحتیهای مزمن گوارشی دستوپنجه نرم میکنم و عوارض آن سموم مهلک همچنان در بدنم باقی مانده است.
در نهایت، بررسی هشدارهای متخصصان اورژانس و کارشناسان تغذیه در کنار مرور تجربه تلخ و ادامهدار شهروند کرمانشاهی، یک پیام روشن و قاطع را برای عموم جامعه به همراه دارد: اعتماد به نفس کاذب در تشخیص ظاهری قارچهای کوهی و تکیه بر باورهای سنتی برای از بین بردن سموم با حرارت پختوپز، قماری مرگبار با جان و سلامت انسان است. این قاتل خاموش و فریبنده بهار زاگرس، نه با پختن مهار میشود و نه با روشهای ابتدایی و خرافات محلی قابل شناسایی است؛ لذا تنها راهکار قطعی برای پایان دادن به این تراژدی تکراری، کنار گذاشتن کامل مصرف گیاهان و قارچهای خودرو و تأمین این ماده غذایی از فروشگاههای معتبر و بهصورت بستهبندیهای تأییدشده بهداشتی است تا طراوت بهار، با نارساییهای جبرانناپذیر کبد و کلیه یا داغ از دست رفتن جان عزیزانمان جایگزین نشود.
