خبرگزاری مهر، گروه استانها: در روزها و شبهایی که شهر شاهد شکلگیری تجمعات مردمی برای حمایت از وطن در استان تهران و سراسر کشور هستیم، تصویری تکرار میشود که برای هر رهگذری قابلتوجه است: چهرههای متنوع از سنین، طبقات و عقاید مختلف که کنار هم ایستادهاند. در این میان، حضور زنان نه تنها پررنگتر از بسیاری صحنههای اجتماعی است، بلکه کیفیت و هویت این تجمعها را نیز شکل میدهد.
بهویژه از دقایقی پس از اذان مغرب، همزمان با افزایش جمعیت، زنان به ستونهای ارتباطی و آرامسازی جمعیت تبدیل میشوند؛ پیامهای ساده اما مهمی که به زبان میآورند ــ «آرام باشید»، «حواستان به بچهها باشد»، «کنار هم بمانید» ــ پیوندی انسانی و امن ایجاد میکند که کمتر ساختار رسمیای قادر به تأمین آن است.
زنان در این تجمعها نه با صدای بلند، بلکه با ترکیبی از صبوری، قاطعیت و مسئولیتپذیری، نوعی «نظم نرم» را برقرار میکنند؛ نظمی که نه تحکم دارد و نه اجبار، اما مؤثرترین شکل از مدیریت جمعیت را رقم میزند.
در گوشهوکنار صحنه، گروهی از آنان مشغول هماهنگسازی فعالیتها هستند؛ از همراهی کودکان گرفته تا تنظیم گروههای سرود، از ایجاد انگیزه در جوانان تا کاهش تنش در لحظاتی که ازدحام یا خستگی بالا میرود.
مهدی شیرکوند، استاد دانشگاه در گفتگو با خبرنگار مهر درباره اهمیت این حضور میگوید: در جریانهای مدنی، مهمتر از تعداد شرکتکنندگان، کیفیت رفتار جمعی است، زنان دقیقاً در همین نقطه تأثیرگذارند؛ آنها ارتباطساز، میانجی و شکلدهنده ریتم جمعی هستند. هر جریان مدنی اگر ستونهای ارتباطیاش سست باشد، با کوچکترین تنش فرو میپاشد، اما حضور زنان باعث میشود پیوند انسانی میان افراد حفظ و تقویت شود.
به گفته او، تحلیلهای جدید نشان میدهد که زنان سه نقش اساسی در چنین صحنههایی بر عهده دارند:ابتدا تنظیم هیجانات و کاهش تنش، دوم حفظ انسجام و استمرار حرکت اجتماعی و سوم افزایش حس امنیت روانی برای گروههای حساستر مانند کودکان و سالمندان.
او اضافه میکند: این همان چیزی است که در جامعهشناسی مشارکت مدنی، به آن «نیروی پیونددهنده» گفته میشود.
چندبعدی بودن نقش زنان در کنش مدنی
بر همین اساس، اهمیت حضور زنان فقط در سطح رفتاری باقی نمیماند؛ بلکه اثر نمادین و رسانهای نیز پیدا میکند. تجمعاتی که زنان در آن نقش فعال دارند، معمولاً منظمتر، انسانیتر و از نظر پیامرسانی، موفقتر ظاهر میشوند؛ زیرا زنان هم در بازنمایی احساسات و هم در مدیریت صحنه از تواناییهای طبیعی و اکتسابی گستردهای برخوردارند.
برای بررسی ادامه این ظرفیتها، با فاطمه تاجیک استاد دانشگاه گفتوگو کردیم؛ او می گوید: وقتی درباره حضور زنان در تجمعات صحبت میکنیم، باید بدانیم که این حضور فقط فیزیکی نیست. زنان حامل «روایت» اند. با زبان احساس، با ظرافت، و با توجه به جزئیات، پیام یک حرکت اجتماعی را زنده و انسانی منتقل میکنند. این ویژگی باعث میشود یک تجمع ساده، به یک تجربه مشترک و معنادار تبدیل شود.
او تأکید میکند که زنان در جنگ رسانهای امروز، از روایتسازی تا استفاده از ابزارهای نوین ارتباطی نقش بیبدیلی دارند: وقتی زنها فیلم، عکس یا روایتهایی از صحنهها منتشر میکنند، بیشتر از هر چیز، وجه انسانی و اخلاقی حرکت را برجسته میکنند. این همان چیزی است که پیام را جهانی و ماندگار میکند.
قهرمانی در قامت فقدان؛ میراث مادران و خانوادههای شهدا
اما نقش زنان تنها به روزهای تجمعات شهری محدود نمیشود. در بزنگاههای بزرگ تاریخی، این زنان بودهاند که بار سنگین فقدان و سوگ را به سرمایه اجتماعی تبدیل کردهاند.
در گفتوگویی دیگر، سمیه ناصریان، مسئول بسیج جامعه زنان سپاه سیدالشهدا(ع) استان تهران به این بُعد از نقشآفرینی زنان میپردازد و میگوید: ایستادگی مادران، خواهران و دختران شهدا یک رفتار لحظهای یا احساسی نیست؛ یک «فرایند فعال» است. آنها در برابر سختترین نوع فقدان ــ یعنی از دست دادن عزیز در راه وطن ــ توانستهاند با اتکا به ارزشهای معنوی، به جامعه درس امید، پایداری و سازندگی بدهند.
او زنان داغدار شهدا را «قهرمانان خاموش» مینامد و ادامه میدهد: این گروه از زنان ما عملاً حافظان فرهنگ مقاومتاند. آنها با رفتار و منش خود، نشان دادهاند که حتی در دل تلخترین مصیبتها، میتوان به آینده ایمان داشت و در مسیر ساختن جامعهای بهتر قدم برداشت. رفتار آنان درواقع به سایر شهروندان ــ خصوصاً جوانان ــ این پیام را میدهد که فداکاری بیمعنا نیست و ارزشها همچنان زندهاند.
به باور او، تابآوری خانوادههای شهدا در دهههای گذشته، یکی از مهمترین منابع تقویت روحیه عمومی و پایداری نیروهای مدنی، اجتماعی و امنیتی کشور بوده است.
زن، ستون معنوی و ارزشی جامعه
مرور تاریخ پر فراز و نشیب ایران نشان میدهد که زنان در هر دورهای نقش اساسی در حفظ انسجام و هویت ملی داشتهاند. اما وقتی تهدید و اضطراب جمعی شدت میگیرد، نقش آنان از سطح فردی به سطح پدیدهای اجتماعی و حتی تمدنی ارتقا مییابد.
یکی از مسئولانی که فعالیت زنان را در میدان اجتماعی از نزدیک رصد میکند، سمیه ناصریان، مسئول بسیج جامعه زنان سپاه سیدالشهدا(ع) استان تهران است، او در بخشی از گفتوگوی خود به خبرنگار مهر میگوید: حضور زنان در تجمعات حمایتی فقط مشارکت نیست؛ یک نوع حفاظت اجتماعی است، زنها با نقش آرامبخش و ارتباطمحور خود، مانع از خشونت، اضطراب و بینظمی میشوند. اگر امروز تجمعها چهره انسانیتری دارد، بخش قابلتوجهی از آن نتیجه نقشآفرینی همین بانوان است.
او زنان را «پایهگذاران امنیت اجتماعیِ بدون ابزار رسمی» توصیف و تأکید میکند:تجربه نشان داده هر جا زنان حضور فعال داشتهاند، الگوی رفتاری جمعیت به سمت آرامش، انصاف و همکاری گرایش پیدا کرده است. این برای ما یک سرمایه راهبردی است.
بازتعریف قهرمانی در عصر جدید
در نهایت، آنچه در جریان تجمعات و حرکتهای مدنی این روزها مشاهده میشود، بازتاب واقعیتی عمیقتر است: قهرمانی در جامعه امروز تنها به میدان نبرد محدود نیست؛ در دل فقدان، در مدیریت احساسات جمعی، در روایتسازی امید و در ایجاد پیوند میان انسانها نیز شکل میگیرد.
زنان ایرانی، چه در قامت مادران و خانوادههای شهدا، چه در نقش فعالان مدنی، چه در قالب شهروندان عادی حاضر در تجمعات، بارها و بارها نشان دادهاند که ستونهای پایداری جامعه هستند؛ ستونهایی که با صبر، عشق، ارتباط و آگاهی، معنای مشارکت اجتماعی را از یک رویداد مقطعی فراتر میبرند و به تجربهای انسانی، پایدار و الهامبخش تبدیل میکنند.
