خبرگزاری مهر – گروه استانها، کوثر یاوری: کوههای سر به فلک کشیده و دشتهای پهناور زاگرس، قرنهاست که نبض حیات را در پهنه غرب ایران به تپش وامیدارند. جنگلهای بلوط و مراتع غنی این دیار، نهتنها ریههای تنفسی منطقه محسوب میشوند، بلکه مأمنی امن برای تنوع زیستی و پشتوانهای استوار برای اقتصاد و معیشت جوامع محلی بودهاند. با این وجود، در سالهای اخیر، تیغ بیرحم تغییرات اقلیمی، کاهش محسوس نزولات جوی، خشکسالیهای پیدرپی و به دنبال آن فرسایش شدید خاک، پیکر این بومسازگان (اکوسیستم) ارزشمند را مجروح ساخته است. آسیبهای جدی وارد شده به پوشش گیاهی مناطق زاگرسنشین، زنگ خطری را به صدا درآورده که نشان میدهد زمان برای درمان این زخمهای کهنه کوتاه است و ضرورت مداخلهای سریع، هوشمندانه و کاملاً علمی، بیش از هر زمان دیگری احساس میشود.
در پاسخ به این نیاز حیاتی، فاز تازهای از «طرح ملی کاشت یک میلیارد نهال» در استان کرمانشاه کلید خورده است؛ طرحی که با رویکردی نو و نفسگیر، روند احیای عرصههای جنگلی و مرتعی این استان را شتابی مضاعف بخشیده است. این پویش عظیم ملی، صرفاً یک حرکت نمادین نیست، بلکه یک استراتژی بلندمدت برای بازگرداندن سرسبزی و شادابی به رگهای خشکیده طبیعت است که با تمرکز ویژه بر احیای رویشگاههای زاگرس و بومیگزینی گونههای سازگار، وارد مرحله اجرایی جدیدی شده و امیدها را برای نجات این میراث طبیعی زنده کرده است.
استان کرمانشاه به دلیل قرارگیری در قلب تپنده رشتهکوه زاگرس، برخورداری از تنوع اقلیمی بسیار گسترده و حساسیت و شکنندگی بالای اکوسیستمهای کوهستانیاش، یکی از مهمترین و استراتژیکترین کانونهای اجرای این طرح ملی در سطح کشور به شمار میرود. ویژگیهای منحصربهفرد توپوگرافی و آبوهوایی این استان ایجاب میکند که هرگونه اقدام احیایی، با ظرافت و دقت نظر خاصی صورت پذیرد تا بتواند در برابر تنشهای محیطی مقاومت کند.
در همین راستا و برای جلوگیری از خطاهای گذشته در جنگلکاری، «انتخاب گونههای بومی و سازگار با محیط» به عنوان استراتژی و محور اصلی اجرای طرح در دستور کار متولیان و کارشناسان امر قرار گرفته است. دیگر قرار نیست گونههای بیگانه و آببر مهمان ناخوانده زاگرس باشند؛ بلکه گونههای اصیل و مقاومی همچون بلوط ایرانی، بادام تلخ، گلابی وحشی، زالزالک، ارغوان و کیکم که ریشه در خاک و تاریخ این دیار دارند، در اولویت کاشت قرار گرفتهاند. این درختان و درختچهها با توجه به سازگاری بینظیر با شرایط اقلیمی منطقه، نقش زیستمحیطی بسیار مؤثر و تابآوری شگرف در برابر تنشهای آبی و خشکی، بهترین گزینهها برای ترمیم پوشش گیاهی محسوب میشوند.
آنچه این مرحله از طرح را از اقدامات پیشین متمایز میسازد، تکیه و تأکید اکید بر مطالعات دقیق اکولوژیکی و میدانی است. همزمان با آغاز فرآیند کاشت، بررسیهای موشکافانهای بر روی بافت و فقر خاک، میزان شیب اراضی، منابع رطوبتی در دسترس و الگوی پراکنش بارندگی در هر منطقه و حوضه آبخیز انجام میشود. هدف از این مطالعات سختگیرانه آن است که نهالهای کاشته شده با کمترین میزان تلفات روبرو شده و بیشترین نرخ ماندگاری و استقرار را در طبیعت داشته باشند.
در نهایت، این طرح جامع تلاش دارد تا فراتر از توسعه صِرف پوشش گیاهی، بهعنوان یک سد دفاعی مستحکم عمل کرده و روند نگرانکننده فرسایش خاک، کاهش تنوع زیستی و بحرانهای ویرانگر ناشی از خشکسالی را در پهنه استان کرمانشاه مهار کند و مسیری هموار و پایدار را برای احیای دوباره و ابدی جنگلهای باشکوه زاگرس فراهم آورد.
اجرای طرح مردمی کاشت یک میلیارد درخت تا پایان ۱۴۰۵
محمدحسین رستمی مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان کرمانشاه در گفتگو با خبرنگار مهر با اشاره به ضرورت توجه به محیط زیست، اظهار کرد: با توجه به افزایش آلایندهها و تخریب لایه اوزون، بر اساس تصمیمگیریهای انجام شده در کشورهای دنیا و با در نظر گرفتن مساحت هر کشور، در یک دوره زمانی پنجساله توسط بخش عمران سازمان ملل متحد برای بیشتر کشورها طرح کشت یک میلیارد درخت تعریف شده است.
وی افزود: در این بین سهم هر کشور نیز معلوم شده است که در کشور جمهوری اسلامی ایران، کاشت یک میلیارد درخت از سال ۱۴۰۰ تا پایان سال ۱۴۰۵ مقرر گردیده است.
مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان کرمانشاه تصریح کرد: این مطلب مهم در راستای فرمایشات رهبر شهیدمان حضرت آیتالله سیدعلی خامنهای با این عنوان که «هر ایرانی اگر سه نهال در سال بکارد کشت یک میلیارد نهال محقق خواهد شد» صورت گرفته است و امسال نیز به فرموده رهبر انقلاب، حضرت آیتالله سید مجتبی خامنهای، کاشت نهال با عنوان «نهال امید» اقدام میگردد.
رستمی با اشاره به منابع مالی این پروژه ملی خاطرنشان کرد: اعتبارات این طرح از محل اعتبارات صیانت از جنگلهای زاگرس و با همین عنوان «طرح مردمی کاشت یک میلیارد درخت» و با توجه به همکاری سازمانهای مردمنهاد و نهالستانهای مردمی تأمین گردیده است.
وی با تأکید بر لزوم مشارکت عمومی بیان کرد: در مناطق مختلف با همکاری مردم و سازمانهای مردمنهاد، برخی از مناطق جنگلی جهت نگهداری واگذار شده است؛ مانند نهالکاری در پارک جنگلی ریژهلان هرسین یا پارک جنگلی بیدسرخ و یا سایر نقاط جنگلی که در قالب مواد قانونی به افراد واگذار شده است. این واگذاریها صراحتاً به شرط حفظ وضع موجود و توسعه گونههای جنگلی انجام میگیرد.
مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان کرمانشاه در پایان با اشاره به اقدامات آموزشی در این حوزه یادآور شد: در کلیه مدارس و با همکاری مدیران آموزش و پرورش و با روشهای منطبق با سیاستهای آموزشی، کلاسهای مختلف نهالکاری و پرورش نهال برگزار میشود. موضوعات مرتبط با تشکیل کلاسهای گروهی در سطح استان اجرا شده و با جذب بیش از هفتهزار نفر همیار طبیعت دانشآموزی و بیش از ۷۱ هزار همیار طبیعت در کل استان، این موارد به صورت پایهای اجرا گردیده و همچنان ادامه دارد.
جنگلکاری تلفیقی مانع آلودگی صوتی شهرها میشود
عبدالعلی جلیلیان رئیس اداره جنگلداری و جنگلکاری منابع طبیعی و آبخیزداری استان کرمانشاه در گفتگو با خبرنگار مهر با اشاره به پیامدهای زندگی شهری و صنعتی، اظهار کرد: یکی از آثار نامطلوب صنعت ایجاد سر و صدا در مناطق مسکونی است که در اثر تراکم جمعیت، وسایط نقلیه موتوری، کارخانهها و وسایل و ماشینآلات ساختمانی تولید میشود و اگر اقدامات لازم در جهت کمتر نمودن سر و صدا در شهرهای صنعتی بزرگ و نزدیک فرودگاهها انجام نگیرد، میتواند ناراحتیهای عصبی و روحی به بار آورد.
وی افزود: علاوه بر اقدامات فنی لازم برای جلوگیری از سر و صدای محیط، جنگلکاری و ایجاد فضای سبز در داخل شهرها و اطراف مناطق صنعتی و فرودگاهها به میزان قابل ملاحظهای از سر و صدا میکاهد. در جنگلکاری باید توجه داشت که پهنبرگان چون در پاییز خزان میکنند برای این منظور زیاد مناسب نیستند، اما از طرفی دیگر چون سوزنیبرگان بیشتر در معرض خطر آتشسوزی بوده و در نتیجه مناطق مسکونی و تأسیسات صنعتی نیز تهدید میشوند، بهتر است که جنگلهای سوزنیبرگ و پهنبرگ به صورت مخلوط با هم کاشته شوند؛ چرا که ایجاد فضای سبز دو اشکوبه مانع از نفوذ صدا از قسمت زیرین (محوطه ساقه درخت) میشود.
رئیس اداره جنگلداری و جنگلکاری منابع طبیعی و آبخیزداری استان کرمانشاه با اشاره به نقش درختان در تعدیل آب و هوای یک منطقه، تصریح کرد: وجود رستنیها بخصوص جنگل در تعدیل حرارت محیط مؤثر است و حرارت فعلی و روزانه سطح زمین را متعادل نموده و باعث اعتدال آب و هوا میگردد. جنگل در تابستان قسمتی از انرژی حرارتی خورشید را جذب نموده و در زمستان به منزله روپوشی برای زمین به شمار رفته و مانع از دست دادن حرارت آن میشود. بر این اساس پوشش یک جنگل باعث پایین آوردن ماکزیمم حرارت و بالا بردن مینیمم آن میگردد و آب و هوای محیط را متعادل میسازد. از این گذشته تبخیر ناچیز و بالا بودن رطوبت نسبی هوا در جنگل نیز به این امر کمک میکنند.
جلیلیان به لزوم بررسی عوامل محیطی یا اکولوژیک پیش از جنگلکاری تاکید کرد و گفت: عوامل محیطی از جمله عواملی هستند که در سازگاری گونهها در یک منطقه نقش اول را ایفا میکنند؛ بنابراین مطالعه اقلیم، خاک و زمینشناسی، فیزیوگرافی و توپوگرافی و عوامل زنده (فلور و فون) در مرحله اول قرار دارد. در این راستا باید اطلاعاتی در زمینه میزان بارندگی، پراکنش و توزیع سالیانه و ماهیانه، نوع بارش، حداکثر و حداقل دمای مطلق، مدت یخبندان، میزان تبخیر و تعرق، ضریب خشکی، نوع اقلیم، وضعیت باد، منابع آبهای سطحی و زیرزمینی، تعداد روزهای شبنم و ابری و تغییرات رطوبت نسبی فراهم گردد.
وی تامین منبع غذای انسان و مصارف صنعتی و دارویی را از دیگر اهداف و مزایای جنگلکاری برشمرد و بیان داشت: در بعضی مناطق از گونههای مثمر که با شرایط آب و هوایی منطقه سازگاری دارند مانند انگور دیم، بنه، گردو، زیتون و انجیر استفاده میشود. همچنین برای مصارف صنعتی نظیر تانن، صمغ، رزین و الیاف از گونههایی چون بنه، کائوچو، کاج، درخت بلوط، نخل روغنی و استبرق بهره گرفته میشود.
رئیس اداره جنگلداری و جنگلکاری منابع طبیعی استان کرمانشاه ادامه داد: به طور معمول در کشور ما تاکنون جنگلکاری تنها به منظور استفاده دارویی انجام نشده است، اما عمده گونههای گیاهی مورد استفاده در مراتع رویش داشته و یا در مزارع کشت میشوند. گونههای درختی و درختچهای زیادی نظیر انواع بید، انواع اکالیپتوس، نمدار و… ارزش دارویی داشته و فرآوردههای مختلفی از آنها بدست میآورند که در طب سنتی و جدید کاربرد زیادی دارند.
جلیلیان در پایان با اشاره به جنبههای معنوی و زیباییشناختی طبیعت خاطرنشان کرد: هر انسان از مشاهده طبیعت سرسبز جنگلها و مراتع لذت میبرد و با دیدن گلهای زیبای طبیعی با رنگهای دلفریب که از دل خاک سر بر آورده است به عظمت و رحمت خالق سبحان پی میبرد و شکر نعمتهای بیکرانش را بجا میآورد.
۷ میلیون اصله درخت در استان کرمانشاه کاشته شد
حمیدرضا چامه معاون آبخیزداری منابع طبیعی و آبخیزداری استان کرمانشاه در گفتگو با خبرنگار مهر با اشاره به نقش مهم پوشش گیاهی در حفاظت از منابع پایه، اظهار کرد: درختان از طریق جذب آب و تعرق زیاد، در حقیقت عمل زهکشی خاک را انجام میدهند و در نتیجه آن را سبک نگه میدارند.
وی در ادامه به نقش دیگر درختان در حفظ خاک از خطر لغزش اشاره کرد و افزود: وجود فرایندی به نام «برگاب» (Interception) در این زمینه بسیار مؤثر است؛ به این معنی که در طی هر بارندگی، مقداری از بارش توسط تاج درختان گرفته شده و قبل از رسیدن به سطح زمین تبخیر میگردد. این مقدار بارندگی از این جهت که در خاک نفوذ نمیکند، در خشکی خاک و جلوگیری از حرکت زمین نقش بسزایی دارد. میزان برگاب بستگی به شکل برگها و تاج درختان داشته و بسته به اینکه درخت در چند ماه از سال برگ داشته باشد، تغییر میکند؛ بنابراین در درختکاریها، استفاده از نهال درختانی که در زمستان نیز برگ دارند برای مناطق مستعد لغزش مناسبتر است.
معاون آبخیزداری منابع طبیعی و آبخیزداری استان کرمانشاه تصریح کرد: همانگونه که اشاره شد، ریشه درختان از طریق جذب بخشی از آبهای زیرزمینی و خشک کردن خاک، نقش عمدهای در پایداری دامنهها دارند. از این لحاظ گیاهانی که دارای ریشههای عمیقتر و با انشعابات بیشتر هستند، نقش بهتری در حفظ خاک ایفا خواهند کرد.
چامه با انتقاد از مداخلات انسانی در طبیعت یادآور شد: متأسفانه انسان بر اثر تخریب پوشش گیاهی از قبیل تبدیل جنگل به زمین زراعتی، شهرسازی و همچنین جادهسازی غیراصولی و ایجاد تأسیسات ارتباطی، نقش مهمی در ایجاد لغزش زمین دارد. نتایج حاصل از یک تحقیق در یک منطقه جنگلی در شمال کشور (حوضه واز از توابع شهرستان نور) نشان داده است که بیشترین لغزشها در دامنههایی اتفاق افتاده است که قطع یکسره جنگل در آنجا وجود داشته و این قطع درختان عمدتاً به منظور عبور دکلهای برق فشار قوی و احداث جاده صورت گرفته است.
وی بزرگترین چالش سالهای اخیر را تغییر اقلیم، کمآبی و عدم دسترسی مناسب به منابع آبی (به دلیل قرار گرفتن اراضی منابع طبیعی در مناطق کمبرخوردار از آب) دانست و گفت: با این وجود، در برخی نقاط با همکاری مستمر مردم، سازمانهای مردمنهاد و دوستداران طبیعت این موضوع تا حد زیادی مرتفع گردیده است. البته یگان حفاظت و همکاران منابع طبیعی نیز با برخورد قاطع و به موقع با متصرفین اراضی ملی و جلوگیری از دخل و تصرف، از میزان تعارضات کاستهاند.
معاون آبخیزداری منابع طبیعی استان کرمانشاه با اشاره به شیفت فشارهای تخریبی به سمت جنگلهای غرب کشور، بیان کرد: در طی سالیان گذشته با توجه به استفاده صنعتی از چوب در مناطق جنگلی شمال ایران، تخریب و تعدی به جنگلهای منطقه زاگرس کمتر بوده است؛ اما این امر پس از اجرای «طرح تنفس جنگلهای شمال»، متأسفانه موجب افزایش تخریب جنگلهای زاگرس با هدف تهیه چوب و مقطوعات چوبی شده است. با این حال، با تدابیر اندیشیده شده و همکاری سایر ادارات تا حدودی از فشار وارده به مناطق جنگلی کاسته شده است.
وی تأکید کرد: انتظار میرود بتوان با ترویج فرهنگ منابع طبیعی در بین عامه مردم، به این نقطه مطلوب برسیم که همگان شاهد تأثیر فراوان پوشش گیاهی و جنگلی در سرسبزی، کنترل رسوبات، سیلخیزی و روانآبها در سرزمین باشند.
چامه در خصوص شاخصهای موفقیت در این حوزه خاطرنشان کرد: از جمله این شاخصها میتوان به کاهش تخریب در عرصههای جنگلی با توجه به بالا رفتن فرهنگ عامه در صیانت از جنگلها و مراتع، و همچنین تغییر دیدگاه مردم در استفاده از منابع خدادادی اشاره کرد. کاهش فرسایش با توجه به عملیات اجرایی در جنگلها و مراتع، و موفقیت طرح مردمی کاشت یک میلیارد درخت که تاکنون در سراسر استان با کاشت ۷ میلیون اصله درخت با همکاری مردم اجرا گردیده است، از دیگر دستاوردهای مهم محسوب میشود.
وی در پایان افزود: از دیگر شاخصهای موفقیت استان کرمانشاه، میتوان روند مطلوب اجرای پروژههای آبخیزداری و آبخوانداری به منظور کاهش سیل و رسوبات، جلوگیری از روانآبهای مخرب و همچنین کمک به تغذیه و نفوذ آب جهت افزایش ذخایر سفرههای زیرزمینی را مثال زد.
طرح ملی کاشت یک میلیارد نهال در استان کرمانشاه با هدف احیای بومسازگان آسیبدیده زاگرس، مقابله با پیامدهای تغییرات اقلیمی و جلوگیری از فرسایش خاک، با تکیه بر مطالعات اکولوژیک و کاشت گونههای بومی و سازگار در حال اجراست. در این طرح که قرار است تا پایان سال ۱۴۰۵ با مشارکت گسترده مردم، دانشآموزان و سازمانهای مردمنهاد محقق شود، تاکنون ۷ میلیون اصله درخت در سطح استان کاشته شده است. کارشناسان و مسئولان منابع طبیعی تأکید دارند که توسعه اصولی جنگلها و فضاهای سبز (بهویژه بهصورت تلفیقی)، علاوه بر نقش بیبدیل در تعدیل دمای هوا و کاهش آلودگیهای صوتی و زیستمحیطی، عاملی حیاتی برای تثبیت خاک، کنترل روانآبها، جلوگیری از لغزش زمین و تأمین منابع اکولوژیک و اقتصادی است که موفقیت و پایداری آن در گرو ارتقای فرهنگ عمومی در صیانت از منابع ملی و تداوم پروژههای آبخیزداری خواهد بود.
