به گزارش خبرگزاری تسنیم از سمنان، گورخر ایرانی یا همان گور آسیایی، یکی از گونههای شاخص و در معرض تهدید حیاتوحش کشور به شمار میرود که طی دهههای گذشته بهدلیل شکار بیرویه، تخریب زیستگاهها و فشارهای انسانی، با کاهش جدی جمعیت مواجه شد، اما در سالهای اخیر و بهواسطه اجرای برنامههای حفاظتی و تکثیر در اسارت، روندی رو به بهبود را در یکی از مهمترین زیستگاههای طبیعی خود یعنی پارک ملی کویر تجربه میکند.
این گونه که از نمادهای تنوع زیستی مناطق خشک و نیمهخشک ایران محسوب میشود، امروز بار دیگر در کانون توجه کارشناسان محیطزیست قرار گرفته و نشانههایی از بازگشت تدریجی به وضعیت پایدار در جمعیت آن مشاهده میشود.
بازگشت تدریجی گور ایرانی به زیستگاه تاریخی کویر
بر اساس دادهها و گزارشهای منتشرشده از سوی منابع محیطزیستی، جمعیت گورخر ایرانی در پارک ملی کویر طی سالهای اخیر به سطحی نسبتاً پایدار رسیده و در برخی برآوردها حدود 40 تا 50 رأس اعلام شده است؛ آماری که در مقایسه با وضعیت بحرانی دهههای گذشته، بیانگر بهبود نسبی شرایط حفاظتی و زیستگاهی این گونه ارزشمند است و نشان میدهد اقدامات مدیریتی در این زیستبوم توانسته از روند کاهش جمعیت جلوگیری کند و زمینه تثبیت آن را فراهم آورد.
در تازهترین پایشهای میدانی انجامشده در محدوده گرمسار و پارک ملی کویر، مشاهده یک گله 14 رأسی از گورخرهای ایرانی گزارش شده که در میان آنها پنج کره تازه متولدشده نیز شناسایی شدهاند؛ رخدادی که از نگاه کارشناسان، یکی از مهمترین نشانههای موفقیت در زادآوری طبیعی این گونه در سال جاری محسوب میشود و بیانگر فعال بودن چرخه تولیدمثل در جمعیت موجود است.
کارشناسان حیاتوحش معتقدند ثبت زادآوری در جمعیتهای کوچک و نیمهمحدود، شاخصی کلیدی برای سنجش سلامت ژنتیکی و کیفیت زیستگاه است، چرا که تولد کرههای جدید معمولاً تنها در شرایطی رخ میدهد که امنیت زیستی، دسترسی به منابع غذایی و حداقل تنشهای انسانی در زیستگاه فراهم باشد؛ موضوعی که در مورد پارک ملی کویر طی سالهای اخیر با تقویت حفاظت فیزیکی و کنترل تهدیدات انسانی تا حد زیادی محقق شده است.
پارک ملی کویر بهعنوان یکی از وسیعترین مناطق حفاظتشده ایران، طی سالهای اخیر تحت پوشش برنامههای مستمر محیطبانی و مدیریت زیستگاه قرار گرفته و اقداماتی همچون افزایش گشتهای حفاظتی، مقابله با شکار غیرمجاز، کنترل ورودهای غیرقانونی و پایش مستمر گونههای شاخص، نقش مهمی در بهبود شرایط زیستی گورخر ایرانی ایفا کرده است و همین روند، زمینه بازگشت تدریجی جمعیت این گونه را فراهم آورده است.
از سوی دیگر، بررسیهای تاریخی نشان میدهد طرح احیای گور ایرانی در این منطقه از حدود سال 1386 با هدف تکثیر در اسارت و بازگردانی تدریجی به طبیعت آغاز شده و طی نزدیک به دو دهه گذشته، بهتدریج نتایج خود را در قالب افزایش جمعیت، ثبت زادآوریهای موفق و شکلگیری گلههای پایدار در زیستگاه طبیعی نشان داده است؛ روندی که از نگاه کارشناسان، یکی از نمونههای موفق احیای گونههای در معرض خطر در کشور محسوب میشود.
در کنار این اقدامات، ویژگیهای اکولوژیک پارک ملی کویر نیز نقش تعیینکنندهای در بقای این گونه دارد، چرا که گستره وسیع، اقلیم خشک، پوشش گیاهی سازگار با شرایط بیابانی و حداقل مداخلات انسانی، این منطقه را به یکی از زیستگاههای کلیدی برای گورخر ایرانی تبدیل کرده و امکان ادامه حیات و تولیدمثل طبیعی را برای آن فراهم ساخته است.
در مجموع، تداوم روند مشاهده گلههای پایدار و ثبت زادآوریهای جدید در پارک ملی کویر، چشماندازی امیدوارکننده برای آینده گورخر ایرانی ترسیم میکند؛ چشماندازی که در صورت استمرار حفاظت اصولی، تقویت زیرساختهای محیطبانی و کاهش تهدیدات انسانی میتواند به تثبیت کامل جمعیت این گونه ارزشمند و خروج تدریجی آن از وضعیت بحرانی منجر شود.
افزایش جمعیت گورخر ایرانی در پارک ملی کویر، بار دیگر اثربخشی اقدامات حفاظتی و تلاشهای مستمر محیطبانان این منطقه را به نمایش گذاشت؛ بهگونهای که در تازهترین پایشهای میدانی، تولد پنج کره جدید در یکی از گلههای این گونه ارزشمند به ثبت رسیده است.
سعید یوسفپور، مدیرکل حفاظت محیط زیست استان سمنان،در همین رابطه، با اشاره به روند رو به رشد جمعیت گورخر ایرانی در پارک ملی کویر اظهار کرد: نتایج مشاهدات و پایشهای انجامشده در این منطقه نشان میدهد وضعیت جمعیتی این گونه در مقایسه با گذشته بهبود یافته و نشانههای امیدوارکنندهای از پویایی آن مشاهده میشود.
وی افزود: در جریان بازدیدهای میدانی اخیر، یک گله 14 رأسی از گورخرهای ایرانی در محدوده پارک ملی کویر مشاهده شد که پنج رأس از این جمعیت را کرههای تازه متولدشده تشکیل میدهند.
یوسفپور بیان کرد: ثبت تولد این کرهها از اهمیت ویژهای برخوردار است، زیرا زادآوری موفق در حیاتوحش یکی از مهمترین شاخصهای سلامت جمعیت و مناسب بودن شرایط زیستگاهی به شمار میرود.
او ادامه داد: مشاهده این کرههای جدید نشاندهنده پویایی جمعیت گورخر ایرانی و همچنین موفقیت برنامههای حفاظتی اجراشده در زیستگاههای این گونه ارزشمند است.
مدیرکل حفاظت محیط زیست استان سمنان با تأکید بر جایگاه ویژه گورخر ایرانی در تنوع زیستی کشور خاطرنشان کرد: این گونه از مهمترین گونههای شاخص حیاتوحش ایران محسوب میشود و حفاظت مؤثر از آن نیازمند تداوم اقدامات حفاظتی و مدیریت اصولی زیستگاهها است.
وی تصریح کرد: تأمین امنیت مناطق تحت مدیریت، جلوگیری از تخلفات زیستمحیطی، مقابله با تهدیدات انسانی و صیانت از زیستگاههای طبیعی، از جمله عوامل تأثیرگذار در حفظ و افزایش جمعیت گورخر ایرانی به شمار میرود.
یوسفپور یادآور شد: پارک ملی کویر بهعنوان یکی از مهمترین و غنیترین زیستگاههای حیاتوحش کشور، طی سالهای اخیر شاهد اجرای برنامههای متعددی در حوزه حفاظت، پایش و مدیریت گونههای جانوری بوده است.
مدیرکل حفاظت محیط زیست استان سمنان اظهار کرد: افزایش تعداد گورخرهای ایرانی در این منطقه، نتیجه استمرار اقدامات محیطبانی، حفاظت از زیستگاه و اجرای برنامههای مدیریتی در پارک ملی کویر است؛ روندی که میتواند آینده امیدوارکنندهتری را برای این گونه ارزشمند رقم بزند.
پارک ملی کویر در استان سمنان طی دو دهه اخیر به یکی از مهمترین کانونهای احیای حیاتوحش کشور تبدیل شده و پرونده بازگشت گورخر ایرانی به این زیستبوم، امروز بهعنوان یکی از نمونههای شاخص موفقیت در حفاظت از گونههای در معرض تهدید مطرح است.
این منطقه که بهدلیل وسعت، شرایط اقلیمی خشک و تنوع زیستی ویژه خود در برخی منابع با عنوان «آفریقای ایران» نیز شناخته میشود، پس از سالها غیبت، بار دیگر میزبان یکی از ارزشمندترین گونههای جانوری کشور شده است؛ گونهای که بازگشت آن نتیجه مجموعهای از برنامههای حفاظتی، انتقال و مدیریت زیستگاه بوده است.
از حذف تا احیا؛ مسیر پرچالش یک گونه شاخص حیاتوحش
بررسیهای تاریخی نشان میدهد گور ایرانی تا دهه 1360 در پارک ملی کویر حضور طبیعی داشته اما از حدود سال 1363 بهدلیل شکار بیرویه، تخریب زیستگاه و فشارهای انسانی، از این منطقه حذف و جمعیت محلی آن عملاً منقرض شد؛ روندی که این زیستگاه مهم را برای سالها از حضور یکی از گونههای شاخص خود محروم کرد. این وضعیت، ضرورت اجرای طرحهای احیای هدفمند را در دهههای بعد به یکی از اولویتهای اصلی سازمان حفاظت محیطزیست تبدیل کرد.
رشد تدریجی جمعیت؛ نشانه عبور از مرحله بحران
با آغاز برنامههای احیا از دهه 1380، انتقال گورخرهای ایرانی از سایر زیستگاهها و مراکز تکثیر در اسارت به پارک ملی کویر آغاز شد؛ اقدامی که همزمان با ایجاد زیرساختهای حفاظتی، افزایش گشتهای محیطبانی و کنترل شکار غیرمجاز همراه شد و بهتدریج شرایط لازم برای استقرار دوباره این گونه در طبیعت را فراهم کرد.
این فرآیند از نگاه کارشناسان، یکی از پیچیدهترین پروژههای بازگردانی گونههای حیاتوحش در کشور محسوب میشود.
نتیجه این اقدامات در سالهای اخیر به شکل افزایش تدریجی جمعیت گورخر ایرانی در پارک ملی کویر قابل مشاهده بوده است؛ بهگونهای که جمعیت این گونه از مراحل ابتدایی احیا که حدود 15 رأس گزارش شده بود، در برخی برآوردها به بیش از 40 تا 50 رأس رسیده است.
این روند صعودی نشان میدهد پروژه احیا از مرحله تثبیت اولیه عبور کرده و وارد مرحله پایداری نسبی شده است.
ثبت زادآوری جدید در گله گورخرهای گرمسار
در تازهترین پایشهای میدانی نیز مشاهده یک گله 14 رأسی از گورخرهای ایرانی در محدوده گرمسار و پارک ملی کویر ثبت شده که در میان آنها پنج کره تازه متولدشده حضور دارند؛ رخدادی که از نگاه کارشناسان، یکی از مهمترین شاخصهای موفقیت زادآوری طبیعی در سال جاری به شمار میرود و بیانگر فعال بودن چرخه تولیدمثل در جمعیت احیاشده است.
نقش محیطبانی و مدیریت زیستگاه در تثبیت جمعیت
کارشناسان محیطزیست تأکید میکنند که زادآوری در جمعیتهای کوچک و احیاشده، شاخصی کلیدی برای ارزیابی سلامت اکولوژیک و امنیت زیستگاه است و تداوم آن تنها در شرایطی ممکن میشود که فشار انسانی کنترل شده و زیستگاه از حداقل تنش برخوردار باشد. در پارک ملی کویر، تقویت حضور محیطبانان، مقابله با شکار غیرمجاز و پایش مستمر زیستگاه از عوامل اصلی در بهبود این شرایط عنوان میشود.
با وجود دستاوردهای قابل توجه، تحلیلگران حیاتوحش همچنان نسبت به چالشهایی مانند محدودیت تنوع ژنتیکی، اثرات تغییرات اقلیمی، خشکسالیهای متناوب و ضرورت اتصال زیستگاهها برای پایداری بلندمدت این گونه هشدار میدهند.
بر این اساس، هرچند روند احیای گورخر ایرانی در پارک ملی کویر موفق ارزیابی میشود، اما تثبیت نهایی جمعیت آن نیازمند استمرار سیاستهای حفاظتی، تقویت مدیریت اکولوژیک و نگاه بلندمدت در سطح ملی خواهد بود.
انتهای پیام/363/.
